Tekstversie
Het voortdurende voordeel afwegen tegen het vereenvoudigen van het regime
Flavio Guzman, M.D.: De task force ordent het deprescribing van stimulantia bij ADHD bij volwassenen in drie hoofddomeinen: werkzaamheid, schade en misbruik. Hoe bepaalt u in de praktijk of een patiënt de stimulans nog nodig heeft?
David Goodman, M.D.: In de klinische praktijk kijken we of de patiënt medicatie gebruikt, of de patiënt medicatie nodig heeft en, zo ja, welk voordeel de medicatie biedt. U kijkt naar de afname van de symptomen, maar vooral naar de verbetering van het functioneren overdag.
Wanneer een patiënt al lange tijd medicatie gebruikt, overweeg dan of de medicatie nog steeds zijn doel dient of dat deprescribing mogelijk is.¹ De patiënt heeft bijvoorbeeld mogelijk geen medicatie meer nodig als hij of zij die al een tijd gebruikt en:
- de eisen vanuit het dagelijks leven zijn afgenomen;
- psychotherapie heeft geholpen bij het opbouwen van vaardigheden op het gebied van tijdsbeheer en organisatie.
Laten we eerst misbruik bespreken, omdat dat uniek is voor stimulantia. In de andere deprescribing-manuscripten, over antidepressiva, stemmingsstabilisatoren, antipsychotica en lithium, zoeken patiënten deze medicatie niet op met het oog op misbruik.
Misbruik is specifiek voor stimulerende middelen. We hebben het opgenomen om clinici erop te attenderen dat patiënten de medicatie mogelijk niet innemen zoals voorgeschreven.²
Ga er in de discussie over deprescribing alstublieft niet van uit dat ik pleit voor het volledig stoppen met psychofarmaca. Dat doe ik niet.
Maar in een tijdperk van polyfarmacie komen patiënten uiteindelijk op drie, vier, vijf of zes psychiatrische geneesmiddelen terecht. De vraag is of elk ervan nog steeds het doel dient waarvoor het oorspronkelijk is voorgeschreven.
Of de clinicus heeft besloten het schip niet aan het schommelen te brengen en de medicatie voort te zetten zonder na te gaan of het regime vereenvoudigd kan worden.
Download de PDF en andere bestanden
Hoe de omgeving de beperkingen bij ADHD bepaalt
Flavio Guzman, M.D.: ADHD zelf verandert eigenlijk niet, maar de levenscontext wel. Hoe weegt u de interactie tussen de stoornis en de eisen vanuit het dagelijks leven mee bij de beslissing wie medicatie nodig heeft?
David Goodman, M.D.: Het gaat om de wisselwerking tussen omgeving en stoornis. Er is een spectrum van ernst van de stoornis en een spectrum van cognitieve eisen vanuit omgevingsfactoren.
Beide dragen bij aan de mate van beperking die u ziet en aan de mate van lijdensdruk die de patiënt ervaart.
Een patiënt met ADHD die zich niet in een veeleisende situatie bevindt, heeft al dan niet medicatie nodig. Zo iemand kan de symptomen beheersen met:
- organisatietechnieken;
- tijdsbeheer;
- het in volgorde plaatsen van taken.
Een ondersteunende en begripvolle partner, echtgenoot of collega kan bovendien als het ware voor omgevingsaanpassingen zorgen.
Maar als de eisen toenemen, kan zelfs relatief milde ADHD het vermogen van de persoon om adequaat te compenseren zwaar belasten. Op dat moment veroorzaken de symptomen zeer belastende beperkingen, omdat de eisen het compensatievermogen hebben overschreden.
Daarom is het belangrijk patiënten te vragen waarom zij nu komen. Neem een vrouw van 32 jaar met cognitieve klachten die een TikTok- of YouTube-video heeft gezien en denkt ADHD te hebben.
Vraag haar waarom zij nu komt en neem vervolgens de anamnese uit de kindertijd af. Als er een voorgeschiedenis uit de kindertijd is, wordt het antwoord op de vraag ‘Waarom nu?’ belangrijk, omdat het laat zien welke omgevingsfactoren zo zwaar op de persoon zijn gaan drukken dat zij niet meer kan compenseren.
De aanname van levenslange behandeling heroverwegen
Flavio Guzman, M.D.: Wat brengt u er bij een stabiele volwassene bij wie de ADHD zal blijven bestaan toe om de noodzaak van de stimulans opnieuw ter discussie te stellen?
David Goodman, M.D.: Juist, de aandoening verdwijnt niet. Mensen hebben de neiging deze stoornissen monolithisch te zien.
De aanname is dat u de stoornis de rest van uw leven houdt, dat deze beperkingen veroorzaakt en dat u daarom de rest van uw leven moet blijven gebruiken wat u beter maakt. We moeten die visie bijstellen en genuanceerder maken, afgestemd op de eisen en de lijdensdruk van de patiënt.
Dat betekent dat u het rechtstreeks met de patiënt bespreekt. Bijvoorbeeld: ‘U bent de afgelopen vijf jaar stabiel geweest op de medicatie, dus laten we kijken of deze nog steeds zijn doel dient.’
Download de PDF en andere bestanden
De onderbouwing van geleidelijke afbouw
Flavio Guzman, M.D.: Wanneer u en de patiënt het erover eens zijn dat het tijd is om te proberen met de stimulans te stoppen, wat is dan de gedachte achter uw aanpak van de afbouw?
David Goodman, M.D.: U bouwt af om te zien bij welke dosis de symptomen terugkeren en verkleint tegelijkertijd de kans op onttrekkingsverschijnselen door de dosisverlaging.
Patiënten voeren dit experiment vaak zelf uit zonder dat u het weet. Twee veelvoorkomende scenario’s:
- Ze gaan op vakantie, vergeten twee weken hun medicatie en komen terug met de mededeling: ‘Het gaat prima. Ik heb de medicatie niet nodig.’ Dat verdient een gesprek.
- Ze gaan op vakantie, vergeten hun medicatie en drie dagen later word ik gebeld: ‘Mijn vrouw zegt dat ik prikkelbaar ben, ik heb geen motivatie en ik doe ’s middags dutjes, wat ik nooit deed.’ Dat zijn onttrekkingsverschijnselen.
Dat moet u uit elkaar halen. De beste manier om de kans op onttrekkingsverschijnselen te verkleinen, is langzaam afbouwen.
Bij ADHD kan een patiënt die een jaar zonder medicatie is geweest, er weer mee beginnen als de eisen toenemen, bijvoorbeeld na een promotie. Goed functioneren zonder medicatie betekent niet dat de patiënt het niet opnieuw kan gebruiken als de eisen vanuit het dagelijks leven het compensatievermogen gaan aantasten.
Dat gezegd hebbende: wie ADHD heeft, moet de medicatie elke dag consistent innemen om optimaal te kunnen functioneren. U beslist niet elke ochtend of u deze inneemt op basis van wat u die dag moet doen.
Wanneer patiënten dat wel doen, nemen ze de medicatie in voor hun prestaties en niet voor hun ADHD. Ze nemen deze in om het werk gedaan te krijgen, zonder zich te realiseren dat hun partner, gezin en collega’s met hen te maken hebben als ze geen medicatie gebruiken.
Er zijn sociale implicaties naast prestatie-implicaties. Mensen met ADHD richten zich vaak op prestaties en minder op de sociale kant, omdat hun vermogen tot zelfobservatie is aangetast.
Ze realiseren zich mogelijk niet dat ze in sociale situaties storend, opdringerig of problematisch zijn.
Een stapsgewijs afbouwschema voor methylfenidaat
Flavio Guzman, M.D.: Hoe structureert u de afbouw bij een patiënt die al een paar jaar een stabiele dosis methylfenidaat gebruikt en samen met u heeft besloten tot deprescribing?
David Goodman, M.D.: Wanneer patiënten abrupt stoppen met hun stimulans, bijvoorbeeld doordat ze die op vakantie vergeten, is de fysiologische onttrekking relatief mild. Deze omvat doorgaans:
- minder energie;
- minder motivatie;
- iets meer prikkelbaarheid.
Deze symptomen houden ongeveer 72 uur aan en verdwijnen dan.
Wanneer ik onder toezicht en therapeutisch afbouw, wil ik beoordelen of de ADHD-symptomen toenemen naarmate de dosis daalt.³ Langzaam verlagen voorkomt onttrekkingsverschijnselen die uw beoordeling zouden vertekenen van de vraag of de ADHD verergert.
Het doel is onttrekkingseffecten uit te sluiten terwijl u nagaat of de cognitieve functie gelijk blijft of dat de ADHD-symptomen bij de lagere dosis terugkeren.
Afbouwen gaat als volgt:
- Verlaag de dosis met een derde en houd deze een tot twee weken aan.
- Verlaag met het volgende derde en houd dit twee weken aan.
- Verlaag naar het laatste derde en houd dit twee weken aan.
Bij deze langzame daling kan de patiënt bij elke stap aangeven of de cognitieve symptomen verergeren.
Hoe u de respons interpreteert:
- Als de patiënt bij het laatste derde problemen meldt, zoals te laat komen, dingen vergeten of klachten van de partner, was de voorgaande dosis de effectieve dosis.
- Als de patiënt geen verschil merkte tussen de volledige dosis en de met een derde verlaagde dosis, ga dan terug naar de laatst verdragen stap en niet naar de oorspronkelijke dosis.
Mogelijk kan de patiënt met de lagere dosis uit de voeten in plaats van met de hogere dosis die hij of zij eerder gebruikte. U zoekt nu de laagste effectieve dosis waarmee de patiënt kan functioneren en zich goed kan voelen over de dag.
Download de PDF en andere bestanden
De ontwikkelingsgerelateerde tol van onbehandelde ADHD
Flavio Guzman, M.D.: Onbehandelde ADHD heeft niet alleen gevolgen voor het individuele functioneren, maar ook voor gezinnen en de mensen rondom patiënten. Hoe ziet het onbehandeld laten van de aandoening eruit over een levensloop?
David Goodman, M.D.: Juist. Dit komt aan bod bij mensen die zeggen dat deze patiënten geen medicatie zouden moeten gebruiken; u moet dan kijken naar de negatieve gevolgen van het niet behandelen van ADHD.⁴
In ontwikkelingsopzicht is onbehandelde ADHD geassocieerd met:
- een hoger risico op roken in de vroege adolescentie;
- een hoger risico op een stoornis in het gebruik van middelen;
- een hoger risico op auto-ongelukken;
- een hoger risico op zwangerschap;
- een hoger risico op criminele activiteiten;
- een lagere kans om de middelbare school af te maken;
- een lagere kans om een universitaire of hbo-opleiding af te ronden, en als dat wel lukt, duurt het langer;
- meer banen over een periode van 10 jaar dan andere mensen.
Het tweede-ordeseffect is dat u, als u elke twee of drie jaar van baan wisselt, nooit vaste voet aan de grond krijgt in een loopbaan. U stroomt altijd in op instapniveau.
Dat beïnvloedt uw financiële positie: u bereikt nooit een salaris op loopbaanniveau en kunt geen geld sparen. Het raakt ook het gezin, als u een gezin of partner heeft.
Hier ziet u een neerwaartse ontwikkeling. Dit geldt echter niet voor elk individu met ADHD.
Ik heb artsen, advocaten en succesvolle ondernemers behandeld. Zij hebben vaak iemand in hun leven die, officieel of officieus, als directiesecretaresse fungeert.
Compenserende vaardigheden worden gedelegeerd aan een ander, terwijl zij doen waar zij het best in zijn. Dat wijst op een denkfout.
De denkfout is dat een succesvol persoon, in welke loopbaan dan ook, geen ADHD kan hebben. Dat is volkomen onwaar.
IQ staat los van de vraag of u ADHD heeft. Iemand met een hoog IQ kan academisch compenseren, terwijl iemand met een gemiddeld of lager IQ al door de relatief eenvoudige eisen van het dagelijks leven wordt belast.
Frequentie van controles bij stabiele patiënten
Flavio Guzman, M.D.: Hoe vaak wilt u een stabiele patiënt zien die al een paar jaar dezelfde stimulans in dezelfde dosis gebruikt?
David Goodman, M.D.: Mijn controleschema verloopt als volgt:
- Bij de start volg ik een titratieschema en zie ik de patiënt na twee tot drie weken terug.
- Als er nog een titratiestap nodig is, zie ik de patiënt een maand later en daarna weer een maand later.
- Uiteindelijk verschuiven de afspraken naar elke drie tot zes maanden.
Soms ga ik verder dan zes maanden bij patiënten die nationaal of internationaal reizen en bij wie hun agenda dat niet toelaat. Maar in het algemeen moet u patiënten elke drie tot zes maanden zien.
Laat patiënten voor meetgestuurde zorg de Adult ADHD Self-Report Scale invullen, die de 18 DSM-5-symptomen omvat.⁵ De schaal toont hoe vaak elk symptoom optreedt en helpt u specifieke restsymptomen gericht aan te pakken.⁵
Download de PDF en andere bestanden
Voorschriftmonitoring als veiligheidsgewoonte
Flavio Guzman, M.D.: Als u één voorschrijfgewoonte met stimulantia zou moeten kiezen die de behandeling op de lange termijn veiliger en beter maakt voor patiënten, welke zou dat dan zijn?
David Goodman, M.D.: Monitoring. Dat begint met het monitoren van uw voorschriften.
In de Verenigde Staten hebben veel staten een apotheekregister en u moet dat periodiek raadplegen. Sommige staten schrijven controles voor om de paar maanden, andere niet.
Periodieke registercontroles tonen u de afleverdata en hoe consequent de persoon de medicatie inneemt. Als een patiënt zegt de medicatie dagelijks in te nemen maar om de zes weken een herhaalrecept aanvraagt, neemt hij of zij deze niet elke dag in en moet u nagaan wanneer de patiënt de medicatie overslaat.
Werk een beslisboom af:
- Vergeten ze de medicatie regelmatig, of slaan ze deze specifiek in het weekend over?
- Als het in het weekend is, komt dat dan doordat ze het effect niet nodig vinden, of doordat er subtiele bijwerkingen zijn die ze liever vermijden?
Vraag vervolgens naar:
- therapietrouw en regelmaat;
- hoe lang de medicatie overdag werkt en of die duur toereikend is;
- eventuele bijwerkingen die zij als problematisch of zorgwekkend ervaren.
Monitor ten slotte hoe vaak u de patiënt ziet: maandelijks, elke drie maanden of elke zes maanden. Die frequentie hangt van verschillende factoren af:
- leeftijd van de patiënt;
- klinische complexiteit;
- medische problemen;
- polyfarmacie;
- voorgeschiedenis van risicofactoren.
Referenties
- Goodman, D.W., Mago, R., Citrome, L., et al. The American Society of Clinical Psychopharmacology task force consensus statement on the deprescribing of stimulant medications in adults with ADHD. European Neuropsychopharmacology. 2026;111:112863.
- Compton, W.M., Han, B., Blanco, C., et al. Prevalence and correlates of prescription stimulant use, misuse, use disorders, and motivations for misuse among adults in the United States. American Journal of Psychiatry. 2018;175(8):741-755.
- Buitelaar, J., Asherson, P., Soutullo, C., et al. Differences in maintenance of response upon discontinuation across medication treatments in attention-deficit/hyperactivity disorder. European Neuropsychopharmacology. 2015;25(10):1611-1621.
- Shaw, M., Hodgkins, P., Caci, H., et al. A systematic review and analysis of long-term outcomes in attention deficit hyperactivity disorder: effects of treatment and non-treatment. BMC Medicine. 2012;10:99.
- Kessler, R.C., Adler, L., Ames, M., et al. The World Health Organization adult ADHD self-report scale (ASRS): a short screening scale for use in the general population. Psychological Medicine. 2005;35(2):245-256.
